NSND Tuyết Mai với lớp học nhạc dân tộc miễn phí
Mỗi mùa hè, căn nhà mang tên Trúc Mai's House trên đường Phạm Viết Chánh (TP HCM) lại rộn ràng tiếng đàn. Tiếng đàn tranh còn chập chững của một cô bé mới sáu tuổi hòa cùng tiếng sáo của một người đàn ông ngoài năm mươi lần đầu tiên biết cách lấy hơi. Góc khác trong căn phòng, vài học viên chăm chú tập từng động tác bấm dây đàn nhị, có người loay hoay với cây tam thập lục, có người say mê thử những âm thanh đầu tiên của đàn bầu.
Ở giữa không gian ấy, NSND Tuyết Mai gần như không có phút nào ngơi tay. Chị đi từ nhóm học viên này sang nhóm khác, chỉnh từng ngón tay, từng tư thế ngồi, từng nhịp gảy. Có lúc chị dừng lại kể một câu chuyện về nguồn gốc của cây đàn, lúc khác lại cất tiếng hát vài câu dân ca để học viên hiểu vì sao tiếng đàn phải mềm như thế, ngân như thế. Hơn mười năm nay, mùa hè nào của nữ nghệ sĩ cũng bắt đầu như vậy.
Lớp học nhạc dân tộc miễn phí do NSND Tuyết Mai tổ chức đã trở thành một địa chỉ quen thuộc với những người yêu âm nhạc truyền thống. Chưa kịp khai giảng, khóa học năm nay đã có tới 283 người đăng ký. Học viên đủ mọi lứa tuổi. Có em nhỏ được cha mẹ đưa đến vì muốn con biết thêm một loại nhạc cụ Việt Nam. Có những người đã nghỉ hưu, nay mới thực hiện ước mơ từ thời trẻ. Cũng có những người từng học piano, guitar, violin... rồi tò mò muốn biết vì sao cây đàn bầu chỉ có một dây mà lại có thể tạo nên nhiều cung bậc cảm xúc đến vậy.
Điều níu chân họ không chỉ bởi lớp học hoàn toàn miễn phí. Điều đặc biệt nằm ở người đứng lớp. Một nghệ sĩ chuyên nghiệp thường phải dành từ năm đến bảy năm học tập bài bản, rồi thêm cả chục năm đứng sân khấu mới tích lũy được vốn nghề. NSND Tuyết Mai lại tìm cách chắt lọc cả mấy chục năm biểu diễn và giảng dạy thành những bài học ngắn gọn, dễ hiểu, để người chưa từng biết gì về nhạc dân tộc cũng có thể cảm nhận được vẻ đẹp của từng loại nhạc cụ.
Chị không đặt mục tiêu đào tạo nghệ sĩ. "Tôi chỉ mong sau khóa học, các anh chị, các em sẽ yêu thêm một chút âm nhạc dân tộc. Có người sau này đi xem một buổi biểu diễn, có người mua một cây đàn về tập, có người kể lại cho con cháu nghe. Như vậy là đủ vui rồi."
Đó là điều chị vẫn nhắc đi nhắc lại mỗi mùa hè. Có những người làm nghề vì công việc. Có những người làm nghề vì danh tiếng. Còn với Tuyết Mai, âm nhạc dân tộc giống như một phần đời sống. Chuyện gì rồi cũng quay về âm nhạc dân tộc. Ngồi trò chuyện với chị, người nghe dễ nhận ra điều ấy. Từ một câu chuyện về gia đình, về chuyến lưu diễn hay những học trò cũ, cuối cùng chị cũng nói đến tiếng đàn, đến những làn điệu cổ, đến những điều mình còn muốn làm cho âm nhạc truyền thống.
Chị cười bảo: "Tôi quen rồi. Sống với âm nhạc dân tộc cả đời. Có lẽ cái duyên ấy còn theo mình đến tận kiếp sau." Nói thì nhẹ tênh, nhưng phía sau câu nói ấy là hơn bốn mươi năm gắn bó với nghề.
Sinh ra trong gia đình nghệ thuật, Tuyết Mai làm quen với âm nhạc truyền thống từ khi còn rất nhỏ. Mười tuổi, chị theo học Nhạc viện Hà Nội, vừa học văn hóa vừa theo chuyên ngành đàn tam thập lục. Sau mười ba năm miệt mài học tập, trong đó có hai năm vượt cấp, chị về công tác tại Nhà hát Ca múa nhạc Việt Nam năm 1988. Cũng từ nơi ấy, chị gặp người bạn đời của mình – nghệ sĩ Đinh Linh – người đồng nghiệp từng học chung khoa ở nhạc viện.
NSND Tuyết Mai với âm nhạc dân tộc là lẽ sống
Hơn nửa cuộc đời đứng trên sân khấu, đi qua nhiều quốc gia để giới thiệu âm nhạc Việt Nam, chị càng tin rằng kho tàng âm nhạc dân tộc của mình đẹp và độc đáo không thua kém bất cứ nền văn hóa nào. Điều khiến chị trăn trở chỉ là người Việt đôi khi chưa có nhiều cơ hội để tiếp cận. "Tôi không nghĩ mọi người thờ ơ với âm nhạc dân tộc. Chỉ là ngọn lửa ấy chưa có người khơi lên".
Có lẽ vì suy nghĩ ấy mà hơn mười năm trước, chị quyết định mở lớp học miễn phí ngay tại nhà. "Tôi ở tuổi này còn cần gì thêm nữa." Chị nói rất chậm. "Sự nghiệp cũng có rồi. Con cái cũng trưởng thành. Ăn mặc bao nhiêu mà phải chạy sô suốt. Giờ tôi muốn dành thời gian cho điều mình thích nhất." Điều chị thích nhất không phải là đứng ở vị trí nghệ sĩ biểu diễn. Mà là nhìn người khác biết yêu tiếng đàn Việt.
Có những buổi bế giảng, học viên đánh được bản nhạc đầu tiên, chị ngồi dưới lặng lẽ mỉm cười. Có người sau khóa học xin học tiếp một loại nhạc cụ khác. Có gia đình năm nay đưa con đến học, năm sau lại đến lượt cha mẹ đăng ký. Đó là những phần thưởng không có trong bất kỳ danh hiệu nào. Mỗi khóa học kéo dài tám buổi, học mỗi tuần một lần trong hai tháng. Chừng ấy thời gian không đủ để một người thành nghệ sĩ, nhưng đủ để họ hiểu đàn tranh khác đàn tỳ bà ở đâu, vì sao tiếng đàn bầu có thể giống tiếng người đến thế, hay vì sao cây K'long Put của đồng bào Tây Nguyên lại đặc biệt đến vậy.
Quan trọng hơn, họ hiểu rằng âm nhạc dân tộc không hề xa lạ như mình từng nghĩ. Lớp học miễn phí chỉ là một phần trong hành trình mà NSND Tuyết Mai theo đuổi nhiều năm qua. Chị còn tham gia dự án "Đưa âm nhạc dân tộc vào trường học" do Sở Văn hóa và Thể thao phối hợp cùng Sở Giáo dục và Đào tạo TP HCM tổ chức. Những cây đàn được mang đến sân trường. Những làn điệu dân ca vang lên giữa giờ học. Không ít học sinh lần đầu tiên được tận tay chạm vào đàn bầu, đàn tranh hay đàn nhị.
Chị tin, tình yêu âm nhạc không thể hình thành bằng những bài diễn thuyết. Nó bắt đầu từ sự tò mò. Từ một lần được nghe. Một lần được chạm. Một lần được tự mình tạo ra âm thanh. Thế là đủ để gieo một hạt giống.
Khi lớp học kết thúc. Học viên lần lượt ra về nhưng vẫn có người nán lại hỏi thêm vài ngón đàn, vài kỹ thuật chưa hiểu. Tuyết Mai vẫn kiên nhẫn hướng dẫn. Chị không nhìn đồng hồ. Trong căn phòng nhỏ, tiếng đàn vẫn ngân lên, khi tròn trịa, khi còn vụng về. Những thanh âm ấy chưa phải một bản hòa tấu hoàn chỉnh, nhưng đủ để thấy âm nhạc dân tộc vẫn đang tìm được những người đồng hành mới.
Hơn mười năm mở lớp miễn phí, NSND Tuyết Mai chưa bao giờ tự nhận mình đang làm điều lớn lao. Chị chỉ nói mình đang làm điều nên làm. Nhưng có lẽ, chính sự bền bỉ ấy mới là điều đáng quý. Bởi một nghệ sĩ có thể mang âm nhạc đến với khán giả bằng những buổi biểu diễn. Còn một người thầy lại có thể gieo tình yêu âm nhạc vào nhiều thế hệ.
Và trong căn nhà nhỏ giữa lòng TP HCM, người nghệ sĩ ấy vẫn lặng lẽ chèo những chuyến đò của riêng mình, đưa từng người đến gần hơn với những thanh âm đã nuôi dưỡng tâm hồn Việt qua bao thế hệ.
